Юкся
| Юкся | |
|---|---|
| Юксялӧн пуись керӧм фигура Юксьӧлӧ пыран туй дорын. Мастер Егор Утробин. | |
| Мифология | коми |
| Пӧв | айпӧв[d] |
| Удж | пам |
| Кагаэз | Пукся, Чадз, Бач |
Юкся (сідзжӧ Юкси, Юксяй) — коми отир фольклорись персонаж, лыддиссьӧ Юксьӧв посад аркмӧтісьӧн, Кудым-Ош йылісь эпосісь герой, касьтылана важ.
Синбаныс
Медпаськыта тӧдса сюжет сьӧрті, Юксяыс — Юксьӧв посад аркмӧтісь. Ӧтлаын зоннэзнас нето воннэзнас — Пукся, Чадз да Бач — медодззэзӧн овмӧтчӧмась ӧння кадся Кӧч да Кӧс районын муэзын. Пуксяыс аркмӧтӧм Пуксиб, Чадзыс — Чадзӧв, Бачыс — Бачман. Кытчӧ пуксьыны овны — чапкӧмась черрез[1].
Юкся, Пукся, Чадз да Бачыс пыр касьтывсьӧны ӧтлаын, нія ӧтік увтырись.[2] Мукӧд легенда сьӧрті, Юксяыс лыддисьӧ айӧн, мӧддэс — сы зоннэз. Пантасьлӧ сідзжӧ, мый нія нёльӧн воннэз.
Юксясӧ ӧтлаӧн мӧддэзнас касьтылӧны кыдз важжезӧс Семик бӧрся субӧтӧ.
Юксьӧв посадыс йылісь тӧдса 1579 вося Яхонтов писцовӧй небӧгись, документас оланаиныс шусьӧ деревня «Юксиевых на роднике». Кайсаров переписьын сія кастывсьӧ сія жӧ нимӧн. Сы дырни, оліссес ниммезын оз пантасьлы Юкся нето Юкси компонентыс.[2] Ачыс роч кывья топоним формаыс топонима -ых (деревня Юксиевых) мыччалӧ, мый роч кывья формантыс аркмӧм антропонимись. Перемись гижсяннэз коласын пантасьлӧны кыдз Юксеев сідз и Юксиев.[1] Нійӧ лыддьӧны аркмӧммезӧн важся, христианство одззся Юкси нимись. Коми-пермяккезлӧ сэтшӧм ниммес абу характернӧйӧсь, нія пантасьлӧны удмурт да башкир антропонимияын. Антонина Кривощёкова-Гантман сьӧрті, Юксьӧв посадыс вӧлі аркмӧтӧм Вятскӧй губернияись Юски посадісь оліссезӧн, кӧдна овмӧтчисӧ комиэс дынӧ[3].
Культураын
- Кудым-Ош йылісь эпосын, кӧдӧ ӧктіс да лӧсьӧтіс Василий Климов, Юксяыс мыччасьӧ Кӧч да Кӧсладорся увтыррезлӧн памӧн. Сія лэбтӧ отирсӧ Кудым-Ошыс паныт лӧгасьӧм кузя, мыля Кудым-Ошыс абу корӧм сійӧ порйӧтчыны Кудымкарас. Аркмӧ ыджыт тышк, кӧда коста Кудым-Ошыс вермӧ Юксясӧ.[4]
- Егор Утробин, Пермскӧй крайлӧн Народнӧй мастер, керис Юксялісь пуись скульптура. Сія сувтӧтӧм Юксьӧлӧ пыран туй дорӧ.
Пасйӧттэз
- ↑ 1 2 Татьяна Геннадьевна Голева. ПЕРСОНАЖИ ПРЕДАНИЙ ЮКСЯ, ПУКСЯ, ЧАДЗ И БАЧ В ПРЕДСТАВЛЕНИЯХ КОМИ-ПЕРМЯКОВ // Вестник Волгоградского государственного университета. Серия 4: История. Регионоведение. Международные отношения. — 2024. — № 5. — doi:10.15688/jvolsu4.2024.5.7.
- ↑ 1 2 Королёва С. Ю., Четина Е. М. Юкся, Пукся, Бора, Мока и другие «чудские родители» (о почитании первых насельников Верхнего Прикамья) Журнал «АРТ», 2016 г, № 3.
- ↑ Кривощекова-Гантман А. С. Географические названия Верхнего Прикамья. С кратким топонимическим словарем. — Пермь: Перм. кн. изд-во, 1983. — 176 с.
- ↑ Богатырь Кудым-Ош Коми-Пермяцкая национальная библиотека им. М. П. Лихачёва