Весь (важ йӧз)

Босьтöм Рувикиись

Экспертиза РАН

Logo-ran.pngLogo-ran-black.png
Чулӧтӧм экспертиза
Россиялӧн наукаэз академияӧн
Унажык
Aprove.svg

РНА-лӧн экспертиза

Arrow-Right.png
Logo-ran.png
Чулӧтӧм экспертиза
Россиялӧн наукаэз академияӧн

Весь — балтикабердся финн кывья важ йӧз, кӧдаись сёрӧнжык чужисӧ вепссэз да мукӧд карел увтыррез. Йӧзыз оліс Ладога, Онега ла Белое тыэз да нысянь лунланьӧ (сідз, Новгородлӧн Ёгна волостьын оліс егонскӧй весь).

Белое озеро дорын пукалӧ весь.«Кадкостся воэз йылісь висьтас» рус.

Йӧззэз Рытвыв Европаын IX св. помын — X св. понын.

Весь да вису

Х-XIV сёвоэзся арабскӧй географфез касьтывлӧны вису нима отир, кӧда олӧм Волга Булгариясянь ойвывланьын, ордччӧн Йӧгракӧт. Ахмет Ибн Фадлан рус. да аль-Гарнати небӧггезын вису отирсӧ казьмӧтӧны арв рус. отиркӧт ӧтлаын. Булгара купеццез вузасисӧ висукӧт, ваявлісӧ сэтчинісь дона гӧна кучиккез ны понда металлторрезӧн вештісьӧмӧн. Чайтана, мый «вису» нимӧн шуӧм весь отир.

...куим тӧлісь ылынаын олӧ отир, кӧдна шусьӧ Вису рус., кӧдналӧн ойес часся дженытжыкӧсь. Ме жӧ адззылі, мый шонді петан кадӧ эта муын быдӧс, муыс да керӧссэс, лоӧны гӧрдӧсь, и быдӧс, мый вылӧ бы морт эз видзӧт шонді петтӧдз, мыччисьӧ кыдз ыджыт кымӧр; эта гӧрдӧтӧмыс мунӧ сэтчӧдз, кытчӧдз шондіыс оз кай зенитӧдз. Муас оліссез висьтавлісӧ меным, мый тӧвнас ойес кузьӧсь, кыдз (гожумся) лун, а луныс вуджӧ ой дженытӧ, сійӧн кинкӧ ны коласісь иньдӧтчас кӧ югдан кадӧ Итиль ю дынӧ, кӧда ны дынсянь ылынжык не ӧтік фарсангӧн, то локтас сы дынӧ только сёр рыт кежӧ, кӧр мыччисясӧ быдӧс кӧдзуввес, кӧдна вевттьӧны енӧжсӧ. Ме казялі, мый нія лыддьӧны асьнысӧ буркывтӧммезӧн, поннэз увтӧм сьӧрті, и баитӧны, мый локтас тыр во, шуд да гаж. Кыйесӧ ме адззылі нылісь ӧддьӧн уна, нія нельки пу ув бердӧ гардчӧны дасӧн да унажыкӧн; нійӧ озӧ вийӧ и нія озӧ керӧ нылӧ вред. Нылӧн эмӧсь веж, ӧддьӧн шома яблоккез; нывкаэз нійӧ сёйӧны и лоӧны госаӧсь. Ны муын нем абу сэтшӧм уна, кыдз бундук пу; ме сыись адззылі нельдас фарсанг кузя да пасьта вӧррез. Ме адззылі ны дынісь меным тӧдтӧм, вӧвлытӧм вылына пу: зор бердас сія кортӧм, а йылыс сылӧн пальма кодь, листтэс коррес вӧснитӧсь, но ӧтлаӧ ӧктӧмӧсь. Нія локтӧны сія пу дынӧ, кӧда тӧдса нылӧ, писькӧтӧны сійӧ да сувтӧтӧны доз, кытчӧ писькӧтӧм розьсис котӧртӧ ли, кӧда медыджытжык; морт кӧ юӧ сійӧ уна, сія коддзӧ, кыдз винасянь. Медшӧр сёянныс нылӧн проса да вӧв яй, кӧть ны муын и уна шогді да ид. Быдыс, кин мый кӧдзӧ, босьтӧ сійӧ аслыс, царь жӧ нем оз босьт этаись; нія сетӧны сылӧ ӧшка кучикӧн гортісь, а кӧр сія тшӧктӧ отрядлӧ мунны тышкӧн кытшӧмкӧ муӧ, то и сія босьтӧ шедтӧмсис тор. Нылӧн некытшӧм мӧдік ви абу, чери ви (гос) киння, кӧдӧ нія сёйӧны олив да кунжут ви туйӧ...Ибн-Фадлан (Записка)

Археология памятниккез

Весь (белозерскӧй да ёгна) да меря отиркӧт археологгез йитӧны дьяковскӧй археологическӧй культураись рус. памятниккез, кӧдна вӧлісӧ Рытвыв-Европа волькытін ойвылын V—VI св-ӧдз.

Веськӧт туяліссез унажыксӧ йитӧны лунвыв-асыввыв Ладога дорся курганнэзлісь культура, кӧда датируйтӧм IX—XIII св-ӧн. Эта культуралӧн паськалӧм район — Сясь, Тихвинка, Капша, Паша, Воронежка, Оят, Свирь, Олонка, Тулокса, Видлица юэз пӧлӧн да Онега ты ойвыв вадор. Асьныс курганнэс лоӧны 0,6-3 метра вылына 5-12 метра диаметра гӧгрӧса мувевдассэз, кытчӧ дзебӧмась отирӧс. Пытшкыс керӧм кыдз олӧминлӧн, бипурӧн да быдберся дозмукӧн, мый мыччалӧ отирыс чайтӧмась, мый кулӧм бӧрся оланыс сэтшӧмжӧ кыдз олӧм. Одззася сотӧм шойеза шойгуэзас эмӧсь Скандинавия вужжеза торья эмторрез. Эта культуралісь летописсезісь весь нима отиркӧт йитӧмыс тӧдчана Оят ю пӧлӧн гидронимия туялӧм. Мӧдікӧн важжыккезісь, саами бӧрын, этія регионын адззӧмӧсь вепс кывья кыввез[1].

Пасйӧттэз

  1. Кочкуркина С. И. Древние вепсы по археологическим материалам // Проблемы истории и культуры вепсской народности / Науч. ред.: В. В. Пименов (отв. ред.) и др. — Петрозаводск: КФАН СССР, 1989. — С. 64—76. — 171 с.

Литература

  • Майнов В. Н. Приоятская чудь. (Весь — Вепсы) // Древняя и Новая Россия. 1877, т. 2. № 5, с. 38—53; № 6, с. 133—143.
  • Майнов В. Н. Несторова Весь и Корельские дети. // Живописная Россия. 1881. Т I. Ч.2 стр. 493—527.
  • Голубева Л. А. Весь и славяне на Белом озере X—XIII вв. — М., 1973
  • Кочкуркина С. И., Линевский А. М. Курганы летописной веси. Петрозаводск, 1985
  • Кочкуркина С. И. Памятники Юго—Восточного Приладожья и Прионежья. Петрозаводск, 1989
  • Кочкуркина С. И. Сокровища древних вепсов. Петрозаводск, 1990
  • Голубева Л. А., Кочкуркина С. И. Белозерская весь (по материалам поселения Крутик IX—X вв.). Петрозаводск, 1991