Шаньга
| Шаньга | |
|---|---|
| Картошкаа шаньгаэз роччезлӧн (Пермскӧй край) | |
| Пырӧ национальнӧй сёян-юаннэзӧ | |
|
|
|
| Продукттэз | |
| Мыйись керӧм | пизь |
| Пуктан торрез | масьтӧм картошка, рись, шыдӧс, кольттез, нӧк |
| Вачкисяна сёян | |
| Вачкисян сёян | ватрушка, калитка, перепеч |
Шаньга (рочӧн шаньга) — коми, удмурт, мари да роч пӧжас. Вермас лоны керӧм шӧма нето шӧмтӧм нянись, шогді, рудзӧг нето ны сора пизись. Пӧжасыс тӧдса Россия Европа ладорся ойвылын Карелиясянь Об юӧдз. Лоӧ Урал гӧгӧр ассяма сёянторӧн[1].
Ним аркмӧм
Коми кыв туяліссез В. И. Лыткин и Е. С. Гуляев сьӧрті, шаньга кылыс локтіс комиас Балтика дынся финн кыввезісь. Сідз, кареллэзлӧн эм sän’gi кыв, сы вежӧртаснас лоӧ тырдоз нето воӧм.[2]
Кыдз гижӧ М. Фасмер, комиас шаньга кылыс пырис ойвывся роч диалекттэзісь[3].
Кулинария туялісь В. В. Похлёбкин сьӧрті, шаньга кылыс пырис рочас коми кылісь[4].
Аркмӧм
Пӧжасыс пырис роч сёян-юанӧ роч колонизация коста да XVII сёвосянь паськаліс Рытвыв Сибирьӧдз кардорся да совдорся колонисттэзкӧт.
Ӧння кадӧ пӧжасыс паськыта тӧдса Россия Европа ладорся ойвылын Карелиясянь Об юӧдз да Урал гӧгӧр. Етша тӧдса Россия Европа ладорся шӧрын да рытвылын.
Гижалӧм
Коми сёян
Комиэзлӧн шаньганас шусьӧ быдкодь осьта парӧга учӧткодь гӧгрӧса формаа пӧжас. Шӧма нянись керӧм шаньгаэс унажыксӧ шусьӧны шаньгаэзӧн, шуам, шыдӧса шаньгаэз. Шӧмтӧм нянись керӧм шаньгаэсӧ тшӧкытжыка шуӧны кулиггезӧн.[5] Туяліссез сьӧрті, шаньгаэслӧн доррес абу серӧтӧмӧсь не лэбтӧмӧсь, кулиггес унажыксӧ лэбтӧм нето серӧтӧм дораӧсь[6]. Пӧжасыслӧн нимыс сідзжӧ юксьӧ локальнӧй традицияэз сьӧрті. Сідз, Кӧсладорын кулигыс нёльпельӧса формаа, а шаньганас шуӧны быдкодь гӧгрӧса учӧткодь лэбтӧм дора пӧжас[6].
Парӧгыс вермас лоны керӧм рисись, анькытшись, нӧкын кӧтӧм шыдӧсісь, масьтӧм картошкаись, морковись, азись, капустаись, пистикись, масьтӧм кӧс нето сола тшакись, быдберся ягӧдісь (туримолись, льӧмпизись, понульягӧдісь). Парӧгыс туйӧ вермас лоны сідзжӧ чочком пизись нянь кӧтас.[5]
Ӧння кадӧ шаньгаэсӧ (шыдӧса шаньгаэсӧ) гортын керӧны быд касьтісян кежӧ[7]. Кулиггес — вежалунся нето быдлунся сёянтор. Кыдз шаньгаэсӧ, сідз и кулиггесӧ позьӧ небны.
Роч сёян
Шаньга вачкисьӧ ватрушка вылӧ, но, медодз, некӧр оз вӧвлы чӧскыта (региональнӧй специалиттэз киння, кӧдна абу паськыта тӧдсаӧсь, шуам, мырпомӧн), мӧдӧдз, В. В. Похлёбкин гижӧмӧн, парӧгыс оз пуктіссьы пытшкас, а мавтсьӧ пӧжасыс вевдӧрӧ.
Кардорын пантасьлӧ «наливная шаньга» (комиӧн горби одзын пирöг). Нянь кӧтассӧ кисьтӧны «сковордки» нима тасьті ыжда формаэзӧ. Кисьтӧм нянь кӧтассӧ мавтӧны шӧмйӧлӧн, нӧкӧн, нӧкъя кольтя соровтасӧн, да вевдӧрас пуктӧны тэсь нетӧ ид пизь[8]. Сідз кыдз этшшӧм шаньгаэс керсисӧ ид пизись, а идсӧ поморрес шуисӧ «жито», шаньгаэслӧн нимыс вӧлі «житники». Кизержык кӧтасісь керӧм шаньгаэсӧ шуисӧ «налисники» нето «налистники». Нія эзӧ лэблӧ да вачкисисӧ табаннез вылӧ.
Шаньгаэс вермасӧ лоны быдкодь ыждаӧсь: 12—15 см-сянь диаметрӧт 30 см-ӧдз, да ыджытжыкӧсь, пӧжассьӧны кӧ горын. Унажыксӧ тӧдсаӧсь 18—20 см диаметрӧт.
Медодз парӧгнас вӧлісӧ нӧк, быдберся пизь, анькытш рок. Ӧння кадӧ унажыксӧ керсьӧны масьтӧм картошкаись нето рисись, быдберся шыдӧсісь, шуам, греча пуӧм кольть сорӧн.
Шаньгаэс бура пӧжассьӧны кыдз горын, сідз и духовкаын. Пӧжалӧмыс бӧрын нійӧ мавтӧны сылӧтӧм виӧн нето нӧкӧн.
Шаньгаэсӧ сёйӧны пымӧн, йӧлӧн нето шомйӧлӧн, сола чериӧн, шӧмашыдӧн, чайӧн.
Ӧння кадӧ шаньгаэсӧ унажыксӧ керӧны шӧма нянись. Мукӧдлаын, шуам, Югдінын, ӧнӧдз керӧны шӧмтӧм нянись.
Культураын да быдлунся оланын
- «Шанежки-шаньги» сьыланкыв (шылад Я. Перепелицалӧн, кыввез В. Кушмановлӧн)[9] пырӧ «Шондібан», «Асъя кыа», «Северная околица» нима сьылан-йӧктан ансамбллез да уна асуджалан коллективвез репертуаррезӧ.
- Советскӧй Союз дырни регионнэзын, кытӧн шаньгаэс паськыта тӧдсаӧсь, вӧлісӧ «шанежнӧйез» (сёяніннэз, «блиннӧйез», «чайнӧйез» да с. о. аналоггез), кытӧн вузассисӧ быдберся парӧга шаньгаэз[10]. Ӧння кадӧ шаньгаэз вузассьӧны Россия Европа ладорся ойвылын да Уралын магазиннэзын да сёяніннэзын.
- 2019 восянь Кудымкарын гожумӧн быдкодь шаньгаэсӧ керӧны ӧтӧрын, нія лоӧны фаст-фуд сёянторӧн.[11]
Пасйӧттэз
- ↑ В. В. Похлёбкин, 2015.
- ↑ Лыткин В. И., Гуляев Е. С. Краткий этимологический словарь коми языка. М.: Наука, 1970. С. 317.
- ↑ Шаньга // Этимологический словарь русского языка : в 4 т. / авт.-сост. М. Фасмер ; пер. с нем. и доп. чл.‑кор. АН СССР О. Н. Трубачёва, под ред. и с предисл. проф. Б. А. Ларина [т. I]. — Изд. 2-е, стер. — М. : Прогресс, 1987. — Т. IV : Т — Ящур. — С. 405.
- ↑ Похлёбкин В.В. Шаньги // Кулинарный словарь. — М.: Издательство «Э», 2015. — С. 407. — 456 с.
- ↑ 1 2 Коми-пермяцкая кухня [Сб. рецептов / Сост. А. Долдина; Ред.: В. Коколева, Л. Косова]. — Кудымкар : Коми-Пермяц. кн. изд-во, 1998. — С. 320—328. — 508, [3] с. ил.; 21. — ISBN 5-87901-033-3.
- ↑ 1 2 Голева Татьяна Геннадьевна. Виды традиционной выпечки у коми-пермяков // Гуманитарные исследования. История и филология. — 2021. — № 4. — doi:10.24412/2713-0231-2021-4-17-29.
- ↑ Чугаева, С. В. Трапеза в поминальной обрядности коми-пермяков / С. В. Чугаева // Вестник Чувашского университета. — 2009. — № 1. — С. 98-102.
- ↑ Черемухина Л.А. Шаньги. Наливашники (пресные шанежки). Шаньги наливные. Шаньги с картофелем // Северная кухня. — Архангельск: Сев.-Зап. кн. изд-во. — С. 222—223, 231. — 319 с.
- ↑ «Северная околица» — Шаньги. ГАУ РК "Ансамбль народной песни «Северная околица»
- ↑ Что такое «шанежки» (Подсказка: они съедобные). Мел. Видзӧтӧм 9 Тулысшӧр 2023.
- ↑ Как в сказке: по улицам Кудымкара разъезжает печь. Вести-Пермь (02.06.2021)
Лыддьӧтан
- Долдина А. Г. Нянь да нянись сёян (Хлеб и хлебные изделия) // Коми-пермяцкая кухня. — Кудымкар: Коми-Пермяцкое книжное издательство, 1998. — С. 297. — 512 с. — 3000 экз. — ISBN 5-87901-003-3.
- Ковалёв В. М., Могильный Н. П. Шаньги // Русская кухня: традиции и обычаи. — М.: Советская Россия, 1990. — С. 102. — 256 с. — 150 000 экз. — ISBN 5-268-00916-8.
- Похлёбкин В. В. Шаньги // Кулинарный словарь. — М.: Издательство «Э», 2015. — С. 407. — 456 с. — ISBN 978-5-699-75127-3.
- Ратушный А. С. Шаньги // Всё о еде от А до Я: Энциклопедия. — М.: Издательско-торговая корпорация «Дашков и К°», 2016. — С. 422. — 440 с. — 300 экз. — ISBN 978-5-394-02484-9.