Чувашму

Босьтöм Рувикиись

Чува́шму нето Чöва́шму (чв. Чăваш Ен, роч. Чува́шия) — чуваш отирлӧн горт му, асъюралан республика, Роч Федерация видзантор, пырӧ Волгадор федерал кытшӧ.

Канкарыс — Шубашкар. Шубашкарсянь Мӧскваöдз 630 км.

Ним

Чувашму шусьö сідз чуваш отир сьöрті, кöда татöн важысянь олöм и кöда понда татöн вöлі лöсьöтöм автономия.

Статус

Чуваш Республика — Роч Федерация видзантор.

География

Чувашму куйло Асыввыв Европа волькытінын, Волга ю бердын, сы вожжез Сура да Свияга коласын. Мувывторыс — 18,3 сюрс км.кв.

Саридз вевдöрсянь медвылынін республикаас — 286,6 метра

Чуваш Республикакöт ордчöн куйлöны: ойвылын Мариму, асыввылын Тотарму, лунвылын Симбир лапöв да Мордва, рытвылын Макарья лапӧв.

История

Веськöтлан

Чуваш Республикаын 21 веськöтлан район, 9 кар, 8 карок, 1700 гöрöр учöт оланін.

Канкар

Республикалöн канкар — Шубашкар, кытöн олö 500 сюрс морт. 2003' годö сія вермис конкурсын «Рочмуын олан понда медбур кар».

Муниципал районнэз

Чуваш Республика янсалöм
Район Шöрин
1 Уладöр район Улатăр кар
2 Элек район Элĕк посад
3 Падöрьел район Патăрьел посад
4 Вöрнар район Вăрнар посёлок
5 Ебресь район Йĕпреç посёлок
6 Канаш район Канаш кар
7 Кузлавка район Кузлавка кар
8 Комсомольскöй район Комсомольскöй посад
9 Красноармейскöй район Красноармейскöй посад
10 Херле Чутай район Хĕрлĕ Чутай посад
11 Сендервöрри район Сĕнтĕрвăрри кар
12 Мургаш район Муркаш посад
13 Пöрачкав район Пăрачкав посад
14 Вöрмар район Вăрмар карок
15 Серпю район Çĕрпӳ кар
16 Шубашкар район Кӳкеç посёлок [1]
17 Шöмöршö район Шăмăршă посад
18 Семерле район Çĕмĕрле кар
19 Едерне район Етĕрне кар
20 Ельчек район Елчĕк кар
21 Тöвай район Тăвай посад

Оланіннэз

Оланіннэз, кытöн олöны 5 сюрс мортся унажык
2010 вося гижöтöм сьöрті [2]
Шубашкар 456,6 Пöрачкав 10,3 (2009)
Сене Шубашкар 127,4 Едерне 9,6
Канаш 45,6 Ибреси 9,4 (2008)
Уладöр 38,2 Сендервöрри 9,1
Семерле 31,7 Сене Лапсар 7,8 (2008)
Серпю 13,5 Вöрмар 6,2 (2008)
Кюкесь 11,7 (2008) Нурöс 5,8 (2008)
Вöрнар 10,8 (2008) Падöрьел 5,7 (2003)
Кузлавка 12,4 Шöнгöрдам 5,1 (2003)

Отир

Чуваш Республикаын оліссез — 1279 сюрс морт (2009). Отирлöн тшöкыта — 69,9 морт/км² (2009), карын оліссез — 57,7 % (2009).

Чужан вуж сьöрті

2002 вося гижöтöм коста Чуваш Республикаын олöмась 106 этнос, ны коласын чувашшез — кык куимöт торся унажык, роччез — нёльöт торся унажык:

Чужанвуж 1926 год,
сюрс морт (*)
1939 во,
сюрс морт (*)
1959 во,
сюрс морт (*)
1970 во,
сюрс морт (*)
1979 во,
сюрс морт (*)
1989 во,
сюрс морт (*)
2002 во,
сюрс морт (*)
чувашшез 667,7 (74,7 %) 777,2 (72,2 %) 770,4 (73,0 %) 856,2 (70,0 %) 887,7 (68,4 %) 906,9 (67,8 %) 889,3 (67,7 %)
роччез 178,9 (20,0 %) 241,4 (22,4 %) 263,7 (24,0 %) 299,2 (24,5 %) 338,2 (26,0 %) 357,1 (26,7 %) 348,5 (26,5 %)
Тотаррез 22,6 (2,5 %) 29,0 (2,7 %) 31,4 (2,9 %) 36,2 (3,0 %) 37,6 (2,9 %) 35,7 (2,7 %) 36,4 (2,8 %)
Эрзя да мокша 24,0 (2,7 %) 22,5 (2,1 %) 23,9 (2,2 %) 21,0 (1,7 %) 20,3 (1,6 %) 18,7 (1,4 %) 16,0 (1,2 %)

2010 вося гижöтöм коста отирыс вöлі чужанвуж сьöрті янсöтöм то кыдз [3]:

Чужанвуж Кыным морт Процент
Чувашшез 889 268 67,69 %
Роччез 348 543 26,53 %
Тотаррез 36 401 2,77 %
Эрзя да мокша 16 383 1,25 %
Украинса 6 422 0,49 %
Мариэз 3 600 0,27 %
Беларуссэз 1 881 0,14 %
Армяна 1 261 0,14 %
Азербайджанса 857 0,07 %
Чигана 751 0,06 %
Немеччез 520 0,05 %

Кöзяйство да быт

Культура

Лыддьöтан

Ыстöттэз

Ыстісяннэз