Якутму

Босьтöм Рувикиись
Sakha Yakutia rep.png

Яку́тму нето Саха́му (сах. Саха сирэ, рочӧн Яку́тия) – якут отирлӧн горт му, асъюралан республика, Роч Федерация видзантор, пырӧ Ылісь Асыввыв федерал кытшӧ.

Канкарыс – Якутск.

Якутму – Рочмуын ыжда сьӧрті медыджыт регион. Татӧн тыр ресурссэз экономика зорӧтӧм понда.

Асъюралӧм якуттэзлӧн аркмис 1922' годӧ апрель 27' лунӧ.

География

Куйланін

Якут республикаыс 3103,2 сюрс км² ыжда. Сія куйлӧ ойвыв-асыввыв Сибирын. Канмуыс межаасьӧ Чукотка кытшкӧт да Магадан лапӧвкӧт асыввылын, Хабаров ладоркӧт лунвыв-асыввылын, Амур лапӧвкӧт да Байкалсай ладоркӧт лунвылын, Иркут лапӧвкӧт лунвыв-рытвылын да Краснояр ладоркӧт рытвылын. Ойвылас республика паськыта петӧ океан дорӧ. Асчужӧм дорресӧ татӧн аркмӧтӧны Лӧпта саридз да Асыввыв Сибир саридз. Быдсӧн вадӧр визьыс матӧ 4,5 сюрс км кузя.

Мувывторсис 2/5-ся унажык куйлӧ ойвыв полюс кытш сайын. Параллель пӧлӧн Якутму нюжалӧ 2500 км кузя, меридиан пӧлӧн 2000 км кузя.

Медрытвывся чутсӧ адззам Краснояр ладор бердын (105° а.к.), медасыввывсясӧ — Чукотка кытш бердын (165° а.к.). Лунвылас меддорись чут куйлӧ Стан мусюр вылын (55°30' о.п.), Амур лапӧв бердын, а меддорись чутыс ойвылас — Нордвик нӧрыс йылын (74° о.п.), а лыддьыны кӧ и діэсӧ, сэк Генриетта ді вылын (77°о.п.).

Мувевдӧр

Мувевдӧрыс республикаас 2/3 тор – керӧссэз да джуджытіннэз, 1/3 – лажымытіннэз. Медвылын чутсӧ – Победа керӧс (3147 нето 3003 м вылына), адззӧмась Черскӧй мусюр вылын. Мукӧдыс бӧра шуӧны, Мус Хая керӧс пӧ сысся вылынжык (сія сулалӧ Сунтар Хаята мусюр вылын да лэбӧ 2959 нето 3011 м вылына). Якутмуын нюжалӧ сідзжӧ Янайыв мусюр.

Канму рытвылын сулалӧ ыджытся ыжыт джуджытін – Сибир шӧрисьыс.

Лажмытіннэзісь медпаськытӧсь Медшӧр Якут лажмытін, Колыма лажмытін да асыввыв тор Ойвыв Сибир лажмытінсис.

Ваэз

Якутмуын 700 сюрсся унажык ю да 800 сюрсся унажык ты. Юэслӧн ӧтласа кузяныс 2 млн км мымда. Вермана гидроэнергоресурссэс 700 млрд кВт. Медкузь юэз:

Медпаськыт тыэз — Бустах, Лабынкыр дмд.

Климат

Колана шедтассэз

Вӧр-ва дорьяніннэз

История

Отир

Чужанвуж сьӧрті тэчас

1939—2002 воэзӧ отирӧс гижӧтикӧ тӧдісӧ, кин да кин оліс Якутмуын:

Чужанвуж 1939[1] 1959[2] 1970[3] 1979[4] 1989[5] 2002[6]
Якуттэз 233 273 (56,5 %) 226 053 (46,4 %) 285 749 (43,0 %) 313 917 (36,9 %) 365 236 (33,4 %) 432 290 (45,5 %)
Роччез 146 741 (35,5 %) 215 328 (44,2 %) 314 308 (47,3 %) 429 588 (50,4 %) 550 263 (50,3 %) 390 671 (41,1 %)
Украинса 4 229 (1,0 %) 12 182 (2,5 %) 20 253 (3,0 %) 46 326 (5,4 %) 77 114 (7,0 %) 34 633 (3,65 %)
Эвенкиэз 10 432 (2,5 %) 9 505 (2,0 %) 9 097 (1,4 %) 11 584 (1,4 %) 14 428 (1,3 %) 18 232 (1,9 %)
Эвеннэз 3 133 (0,8 %) 3 537 (0,7 %) 6 471 (1,0 %) 5 763 (0,7 %) 8 668 (0,8 %) 11 657 (1,2 %)
Тотара 4 420 (1,1 %) 5 172 (1,1 %) 7 678 (1,2 %) 10 976 (1,3 %) 17 478 (1,6 %) 10 768 (1,1 %)

Янсалӧм

Муниципал районнэз

Муниципал
район
Веськӧтлан
шӧрин

Кар кытшшез

Оланіннэз

Оланін сюрс морт Оланін сюрс морт

Ыстісяннэз

Ӧшмӧссэз