Из сайӧ важ туй
Экспертиза РАН
РНА-лӧн экспертиза
Россиялӧн наукаэз академияӧн
Из сайӧ важ туй, Чердынӧт важ туй (рочӧн Чердынская дорога, Вишерская дорога, Вишерско-Лозьвинский путь) — шӧрӧтсёвоэзся Из сайӧ туй. Кама юӧт мунанінлӧн, кӧда йитіс Асыввывся Европа Шибанлӧн улускӧт, ӧт вариант.
Гижалӧм
Чердын туйыс пондӧтчис Совкарын, сыбӧрын кыссис Камасянь Висер катытӧ, Чердын дынсянь Вёлс юӧ да сысянь Посьмак юӧ. Посьмак петаніныскӧт ордччӧн эмӧсь Тальтия юлӧн петан шоррез, кӧдна пырӧны Об ю бассейнӧ, сійӧн татӧн вӧлі кыскантуй. Сэсся муніссез кывтісӧ Ивдель, Лозьва, Тавда да Тобол юэз кузя. Тобол кузя позис пырны Иртышӧ да Обӧ[1][2][3].
Чердын туйлӧн конкуренттэзӧн вӧлісӧ эшӧ ӧтік Кама юӧт туйлӧн маршрут — Чусваӧт туй (Тюмень нето Тагил волок), да сідзжӧ «важ Казанскӧй туй». Чердын туйыслӧн буржыкыс вӧлі сія, мый сія вӧлі матынжык Ойвыв океан бассейнлӧн юэз дынӧ — Вынва да Печора дынӧ. Этна юэзӧт позис вайны сибирскӧй дона кучиккез Колмогорыӧ (да 1584 во бӧрсянь — Кардорӧ), медбы вузавны нійӧ йӧзкостся рыноккезын[4].
Туйыс Колмогорысянь кыссис Вынва катытӧ, Эжва ю кузя Совдорӧдз. Сэсся вӧлісӧ кык вариант. Ӧтыс сьӧрті коліс мунны Виледь ю кузя, сыбӧрын «Вилецкӧй волокӧт» Сысола юӧ, сэтчинсянь ӧння Ужга посад дынӧт кыскисьны Гайна посад дынсянь Камаӧ. Мӧд вариантыс сьӧрті позис мунны Эжва дынсянь Немӧ, сэсся кыскисьны Вишеркаӧ, сы кузя петны Колваӧ, дасідз локны дзик Чердынӧдз[4].
Туйыс Печорасянь муніс Волосница ю кузя, сэтчинсянь кыссьӧмӧн Берёзовка юӧдз, кӧда усьӧ Чустыӧ, а тыись петӧ касьтылӧм ни Вишерка ю[4].
История
Кама ватуйлӧн историяыс важ кадся. Сідз, VI сёвоӧ эта туйӧт Из дорся муэзӧ шедліс сідз шуана камасайся эзысь, Сасанид канму быдберся дона дозмук. ХІІ сёвосянь Кама туйсӧ аскипод увтӧ босьтӧм понда тышьясисӧ Волга Булгария да Суздаль княжество 1472 воӧ. 11 во бӧрті Чердын туй кузя мунісӧ Юграӧ Пелым ӧксуму вылӧ тышкӧн Фёдор Курбский да Иван Салтык Травин[1].
Чердын туйыс петкӧтіс муніссесӧ Искерӧ[2], роччеслӧн сыӧт ветлан кадыс лӧсяліс сы кадӧн, кӧр Искерыс лоис Сибир канмулӧн юркарӧн. Канмусӧ аскипод увтӧ босьтӧм Рочму арталіс вынсьӧтсьыны Чердын туй вылас да 1590 во гӧгӧр лэбтіс Лозьва дорйисян кар. Рочмулӧн Сибир босьтӧм понда базаӧн эта кадӧ вӧлі Чердын. Но 1597 воӧ Бабиновскӧй туй (Ыджыт туйлӧн тор Совкарсянь Из сайӧ) осьтӧм бӧрын, кӧда вӧлі дженытжык, Чердын пыр мунӧмыс ӧштіс ассис тӧдчӧтсӧ, да Лозьва карыс вӧлі жугдӧм[5].
Пасйӧттэз
- ↑ 1 2 Бахрушин, 1927, с. 88—89.
- ↑ 1 2 Матвеев, Татауров, 2011, с. 98.
- ↑ БСЭ, 1978.
- ↑ 1 2 3 Бахрушин, 1927, с. 89.
- ↑ Бахрушин, 1927, с. 89—90.
Литература
- Бахрушин С. В. Очерки по истории колонизации Сибири в XVI и XVII в.в.. — М.: Изд. М. и С. Сабашниковых, 1927. — С. 88—90. — V, 199 с.
- Грачёв А. Д. и др. Слободы и Слободчики Урала. — Екатеринбург, 2014. — С. 21. — 81 с. — ISBN 978-5-91256-186-3.
- Матвеев А. В., Татауров С. Ф. Пути сообщения сибирских ханств // Вестник Омского университета : журнал. — Омск, 2011. — № 3. — С. 98.
- Чагин Г. Н. Чердынская (Вишерская) дорога // Уральская историческая энциклопедия / Гл. ред. В. В. Алексеев. — Екатеринбург: Институт истории и археологии УрО РАН, 2000.
- Сергей Дворников. По государевой дороге. Вишеро-Лозьвинский путь. // Уральский следопыт : журнал. — 2008. — Одзар. — С. 75—79.
- Чердынская дорога // Чаган — Экс-ле-Бен. — М. : Советская энциклопедия, 1978. — (Большая советская энциклопедия#Третье издание / гл. ред. А. М. Прохоров ; 1969—1978, т. 29).
- Чердынская дорога // Советская историческая энциклопедия : в 16 т. / под ред. Е. М. Жукова. — М. : Советская энциклопедия, 1974. — Т. 15 : Феллахи — Чжалайнор. — Стб. 19858.