Тӧлісьлӧн фазаэз

Му — Тӧлісь — Шонді система. Тӧлісьыс бергӧтчикас кутӧ Шонді югытсӧ, ачыс сія оз югьяв; 1 — шогмӧм тӧлісь, 3 — вилялан джын тӧлісь, 5 — тыр тӧлісь, 7 — оран джын тӧлісь.

Тӧлісьлӧн фазаэз (рочӧн фазы Луны) — Му вывсянь тӧдчанаӧсь тӧлісьлӧн сьӧрсьӧн-бӧрьсӧн вежсян стадияэз. Тӧлісь сьӧрна позьӧ адззывны сэтшӧм фазаэз: шогмӧм тӧлісь, виль тӧлісь, вилялан джын тӧлісь, вилялан тӧлісь, тыр тӧлісь, оран тӧлісь, оран джын тӧлісь да важ тӧлісь, сы бӧрын циклыс пондӧтчӧ вились^[1].

Лимбӧн шусьӧ Тӧлісьлӧн тӧдчана дор.

Тӧлісь терминаторӧн шусьӧ Тӧлісь тӧдчана дор вывся югыт да пемыт колас^[1].

Медшӧр фазаэз

Важ тӧлісь Му горизонт вевдӧрын, фотографируйтӧм 2010 воӧ МКС-24 экипажись членӧн.

Видеоас мыччассьӧ, кыдз Тӧлісьыс бергӧтчӧ фазаэзӧт. Камераыс фиксируйтӧм Тӧлісь вылӧ, Муыс чожа бергалӧ видзӧтісьыс одзын.

Тӧлісьыслӧн фазаэс вежсьӧны сы нёж, кыдз вежсьӧны Му, Тӧлісь да Шонді колас да инас^[1].

Тӧлісь дырна Тӧлісьлӧн фазаэс — шогмӧм тӧлісь (рочӧн новолуние), виль тӧлісь (рочӧн молодая Луна), вилялан джын тӧлісь (рочӧн первая четверть), вилялан тӧлісь (рочӧн растущая (прибывающая) Луна), тыр тӧлісь (рочӧн полнолуние), оран тӧлісь (рочӧн убывающая Луна), оран джын тӧлісь (рочӧн последняя четверть) да важ тӧлісь (рочӧн старая Луна) — мунӧны сьӧрсьӧн-бӧрсьӧн. Тӧлісь шогмӧм дырни Тӧлісьыс оз тӧдчы, сія пемытын, тыр тӧлісь дырни — тӧдчӧ быдсӧн, сія югыт. Виль да важ тӧлісьыс мыччассьӧны чарлапурт кодьӧн^[1].

Тӧлісь вежсян фазаэслӧн циклыс шусьӧ синода тӧлісьӧн (рочӧн синодический месяц). Сія кыссьӧ 29,5306 шӧрӧт шонді лункӧв дырна, сы сьӧрті аркмӧтӧмӧсь тӧлісь календаррез. Тӧлісь вежсян фазаэслӧн циклыс абу пыр ӧткодь дырна, сідз кыдз Тӧлісьыслӧн орбитаыс эллипс кодь туя^[1].

7 ойкӧв да 10 час тӧлісьыс шогмӧм бӧрті лоӧ виль тӧлісьыс лоӧ джын тӧлісьӧн. Сія кад кеж Шондіыс да Тӧлісьыс коласын аркмӧ 90 градуса пельӧс, Шондіыс сетӧ югытсӧ Тӧлісьыс веськыт джын вылӧ (Му Ойвыв джыншарсянь видзӧтікӧ). Кӧр Тӧлісьыс лоӧ Шонді паныт ладорын, лоӧ тыр тӧлісь. 14 ойкӧв да 18 час мымда тӧлісьыс шогмӧм бӧрті Тӧлісьыс пондӧ сибавны Шондіыс дынӧ весьтыт ладорсянь, тӧлісьлӧн югмӧм торыс чинӧ да пондӧ тӧдчыны Тӧлісьыслӧн шульга ладорыс. 22 лун да 3 час тӧлісьыс шогмӧм бӧрті Тӧлісьыс пондӧ тӧдчыны ойшӧр кеж да тӧдчӧ джынви асъяпонӧдз. Тӧлісьыс сибалӧ Шондіыс дынӧ веськыт ладорсянь, вӧтӧ сійӧ да дугдӧ тӧдчыны. Шогмӧ виль тӧлісь^[2]^[3]^[4].

Му Лунвыв джыншар вывсянь видзӧтікӧ фазаэс мыччисьӧны бӧрсьӧн-сьӧрсьӧн Ойвыв джыншарсянь видзӧтікся, экватор вывсянь — 90 градус вылӧ бергӧтӧмӧн.

Тӧдчана форма горизонт сьӧрті
Ним	Ойвыв джын		Экватор	Лунвыв джыншар
Ним	Вылісь кульминация	Петан	Петан	Петан	Вылісь кульминация
Шогмӧм тӧлісь (серпас вылын номер 1)
Виль тӧлісь (2)
Вилялан джын тӧлісь (3)
Вилялан тӧлісь (4)
Тыр тӧлісь (5)
Оран тӧлісь (6)
Оран джын тӧлісь (7)
Важ тӧлісь (8)

Быд тӧлісь коста тырӧ ӧтік тӧлісь. Мукӧдпырся ӧтік тӧлісь коста тырӧны кык тӧлісь, сэтшӧмыс шусьӧ югытлӧз тӧлісь (рочӧн голубая луна). Сідз аркмӧ, сідз кыдз Тӧлісьыслӧн циклыс календарь тӧлісьысся учӧтжык — сія кыссьӧ 29,5306 ойкӧв, а календарнӧй тӧлісяс 30−31 лун. Тыр тӧліся тӧлісьыс лоӧ ӧтпырись куим во сьӧрна .

Пасйӧттэз

Босьтӧмин

↑ ¹ ² ³ ⁴ ⁵ Фазы Луны. Большая российская энциклопедия. Видзӧтӧм 22 Арпом 2023.
↑ Оксана Абрамова, 2021, с. 88.
↑ Оксана Абрамова, 2021, с. 89.
↑ Оксана Абрамова, 2021, с. 90.

Лыддьӧтан

Антон Ковалёв. Я тебя никогда не забуду // Тарпон. Люди, яхты, горизонты. — 2013. — № 1.
Оксана Абрамова. Взламывая астрономию / Под ред. М.Ю. Шевченко. — Москва: АСТ, 2021. — 304 с. — (Взламывая науку). — ISBN 978-5-17-118143-7.

[Фазы_Луны-1] ¹ ² ³ ⁴ ⁵ Фазы Луны. Большая российская энциклопедия. Видзӧтӧм 22 Арпом 2023.

[_7785218f953b895b-2] Оксана Абрамова, 2021, с. 88.

[_7785218f953b895a-3] Оксана Абрамова, 2021, с. 89.

[_7785208f953b8780-4] Оксана Абрамова, 2021, с. 90.

[1]

[2]

[3]

[4]